Liman Tepe

Yakın bir zamana kadar Batı Anadolu sahil kesimi daha çok Klasik Çağ kültürleri açısından değerlendirilmiş, bölgenin tarihöncesi kültürleri, göz kamaştıran Klasik Çağ kentlerinin gölgesi içinde kaybolup gitmiştir. Troya önemli bir merkez olarak uzun seneler Batı Anadolu kültürlerinin etkinliğini tek başına savunmak zorunda kalmıştır.

Yeni Bir Merkezin Ortaya Çıkışı

Troya bu ağır yükü 1979 yılına kadar taşımıştır. 1979 yılında yeni bir merkez, Liman Tepe bu büyük sorumluluğu Troya ile beraber paylaşmaya başlamıştır.

Liman Tepe’de Klasik Çağ öncesi kültürlerin varlığı ilk olarak Ekrem Akurgal tarafından ortaya konmuştur. Ekrem Akurgal’ın bu önemli tespitinden sonra, 1979 yılında kurtarma kazılarına başlanmış ve bu çalışmalar sırasında Güven Bakır, tarih öncesi kültürlere ait ilk mimari kalıntıları açığa çıkarmıştır.

1980–1981 yıllarında ise çalışmalar Prof. Hayat Erkanal tarafından sürdürülmüştür. Bazı bürokratik ve malî nedenlerle çalışmalara 10 yıl ara verilmiş, sonuç olarak 1992 yılında Liman Tepe’de 2. dönem çalışmalarına başlanmıştır. Liman Tepe kazılarına halen Prof. Dr. Hayat Erkanal başkanlığında Türkiye Cumhuriyeti Kültür ve Turizm Bakanlığı ile Ankara Üniversitesi Mustafa V. Koç Deniz Arkeolojisi Araştırma  Merkezi (ANKÜSAM) adına devam edilmekte, her yıl yürütülen çalışmalar sonucunda Ege arkeolojisi yeni boyutlar kazanmaktadır.

Liman Tepe’nin Coğrafi Konumu

İzmir körfezinin güney sahilinde bulunan Liman Tepe, günümüzde Urla’nın İskele mahallesinde yer almaktadır. Antik Klazomenai kenti de aynı alanda ve Karantina adasında yer almaktadır. Bu ada bilindiği gibi daha Klasik Çağ’da anakaraya bağlanmıştır. Bu nedenle Liman Tepe bir yerde rahatlıkla “Prehistorik Klazomenai” şeklinde de tanımlanabilir.

Bir arkeolojik merkez olarak Liman Tepe, Karantina adasının tam karşısında bir yarımada üzerindedir. Bu yarımada günümüzde en kuzeyde bulunan yüksek kayalık alandan güneye doğru tedrici olarak alçalmakta ve kıyı ovası ile bütünleşmektedir. 1930-1940 yıllarına ait fotoğraflara bakıldığında Liman Tepe’nin çok daha farklı bir durumda olduğu görülür. Bu yıllarda Liman Tepe tam bir höyük yapısına sahiptir. Bu höyüğün en yüksek noktası günümüzdeki en yüksek kayalık alanın 50 m kadar güneyindedir. Yani kayalık alan daha çok höyüğün yamaçları şeklinde görülmektedir. Zaman içinde gerek yeni tarım alanları kazanmak, gerekse yeni inşaat alanları yaratmak amacıyla höyük tahrip edilmiş ve sonuç olarak orijinal yüksekliğinden en az 5 m kaybederek günümüzdeki durumuna gelmiştir.

Gene aynı zaman içinde, Liman Tepe üzerine yazlık evler inşa edilmiş ve dolayısıyla höyük üzerindeki arkeolojik açıdan değerlendirilebilecek alanlar büyük ölçüde daralmıştır. Ayrıca İzmir-Çeşmealtı yolu da Liman Tepe’yi doğu-batı istikametinde kat etmektedir. Bu anayol sadece mevcut kazı alanlarını daraltmamakta, aynı zamanda kazı çalışmalarını da büyük çapta engellemektedir.

Liman Tepe’nin En Eski Kültürleri

Tüm bu olumsuzluklara rağmen Liman Tepe her yıl yoğun bir şekilde araştırılmakta ve bu araştırmalar sonucunda tüm dünya tarihi açısından önem taşıyan veriler elde edilmektedir.

Bugüne kadar yürütülen çalışmalar sonucunda Liman Tepe’de en eski kültür olarak Kalkolitik Çağ tespit edilmiştir. Büyük ölçüde M.Ö. 4. bine tarihlenen Kalkolitik Çağ, maden endüstrisini hazırlayan ve bu nedenle de ekonomik açıdan önem taşıyan bir dönemdir. Bu dönem Liman Tepe’de ana toprağın hemen üzerinde açığa çıkarılmıştır.

Erken Tunç Çağı’nda Liman Tepe

Gerçek maden ekonomisinin toplumların gelişiminde büyük rol oynadığı ve bu nedenle de ilk kentleşmenin başladığı Erken Tunç Çağı, Liman Tepe’de çeşitli yönleriyle araştırılmış ve farklı boyutlarıyla ortaya konmuştur. Genel olarak M.Ö. 3. binin ilk yarısına tarihlenen Erken Tunç Çağı I döneminde Liman Tepe’nin güçlü bir savunma sistemi ile çevrili olduğu ve bu savunma sistemiyle bağlantılı uzun evlerden oluşan bir mimariye sahip olduğu anlaşılmıştır. Bu savunma sistemi levha halindeki kireç taşlarıyla inşa edilmiştir. Sistemin 0,90 m kalınlığındaki ana duvarının 15,50 m lik bir kısmı açığa çıkarılabilmiştir. Bu duvar kazılmayan alanlar içinde her iki doğrultuda uzamaktadır. Temel hariç korunan yüksekliği 2,70 m dir. Savunma sistemi üzerinde iki kule ile desteklenmiş bir giriş kapısı tespit edilmiştir. Bu kapı, M.Ö. 3. binin ilk yarısında Liman Tepe yerleşmesinin ana giriş kapısı olmalıdır. Savunma duvarının güney, yani dış kesiminde dört diş (çıkıntı) düzeni bulunmaktadır. Fazla kalın olmayan taş duvar bu şekilde güçlendirilmiştir. Duvarın dış kesimi ayrıca çeşitli taşlarla rampa şeklinde kaplanmıştır. Bu taş rampanın dıştan yapacağı baskıyı karşılamak üzere ayrıca kuzey yüzüne, yani iç kesime dik gelecek şekilde kalın duvarlar dayandırılmıştır. Sur sistemini dikine destekleyen bu duvarlar, aynı zamanda 3 safha halinde tespit edilen ve uzun evler olarak adlandırılan yerleşim şemasına ait duvarlardır. Taş temelli kerpiç duvarlara sahip bu evlerin bazılarının duvarları beyaz bir harçla sıvanmıştır. Bu yapılar bir yandan domestik amaçlı kullanılırken, diğer yandan da maden veya tekstile yönelik farklı üretim faaliyetlerinin gerçekleştirildiği mekânlardır. Bu dönemde özellikle maden teknolojisi çok gelişmiş, döküm ve dövme tekniğiyle her türlü eşya üretimine geçilmiştir. Ele geçen seramik örnekler dikkate alınırsa, Liman Tepe’nin bu devirde Batı Anadolu sahil kesimindeki yerleşmeler yanında tüm Ege Adaları ve Yunanistan anakarası ile bağlantı içinde olduğu görülür.

İlk Kentleşme

Daha çok M.Ö. 3. binin 2. yarısı içinde yer alan Liman Tepe Erken Tunç Çağı II devri yerleşimi çok daha geniş bir alana yayılmıştır. Bu devirde Erken Tunç Çağı I yerleşimi bir kerpiç dolguyla kaplanarak bir taraftan büyük yapılar için sert bir zemin elde edilmiş, diğer taraftan ise yerleşim alanı yüzeyi tesviye edilmiştir.

Bu devirde savunma sistemi daha da geliştirilmiş ve güçlendirilmiş, bu savunma sistemi içinde kalan yerleşim alanı bir iç kale şeklinde düzenlenmiştir. Kuzey-güney istikametinde oval bir görünüme sahip olan yeni savunma sisteminin güney kesiminde kalan bir bölümü açığa çıkarılmıştır. Burada at nalı şeklinde büyük bir kule yer almaktadır. Bu kule kerpiç iç dolguya sahip olup güneye, yani anakaraya doğru uzanmaktadır. Burada söz konusu olan mimari özellikler kulenin sadece kaide kısmını oluşturmaktadır. Taş kaplı bu kaidenin üzerinde kerpiçle inşa edilen esas kule yapısının bulunması gerekmektedir. Dıştan kulenin uzunluğu 12 m dir. Genişliği ise tabanda 18,80 m dir. Kulenin taban suyu içinde kalan kısımları da dikkate alınırsa, bu genişlik 20 m den fazla olabilecektir. At nalı şeklindeki bastiyon ve kuleler gerek Ege’de, gerekse Anadolu’da oldukça yaygındır. Fakat mevcut teknik özellikler ve boyutlar dikkate alınacak olursa, bu kule şimdiye kadar bilinenler arasında en büyük ve en görkemli örneği oluşturmaktadır. Savunma sisteminden bağımsız olarak inşa edilen bu kapı kulesine batıdan bir sur duvarı yaslandırılmıştır. Sur duvarı da gene plaka kireç taşlarıyla inşa edilmiştir. Çok az bir kısmı açığa çıkarılabilen sur duvarının diğer özellikleri hakkında bilgi vermek şu an için mümkün değildir. 2009 yılında keşfedilen yeni bir kule yapısı, Liman Tepe kazı alanının yaklaşık 600m güneybatısında yer almaktadır. Bu yeni keşifle birlikte Liman Tepe, boyutları itibarıyla tüm Ege dünyasının en görkemli yerleşmesi konumuna gelmiştir.

Erken Tunç Çağı II Kentleşme Modeli

Deniz içindeki kalıntılar da göz önüne alınacak olursa, Liman Tepe, Erken Tunç Çağı II devrinde uzunluğu 300 m ye yaklaşan oval görünümde bir iç kaleye sahiptir. Bu iç kalenin güneyinde ise bir yelpaze gibi anakaraya doğru açılan ve daha çok özel ikamete tahsis edilen aşağı şehir bulunmaktadır. İç kaleye nazaran takriben 4-5 m daha alçak olan aşağı şehirde taş kaplama sokaklar ve bu sokaklarda büyük evler bulunmaktadır. İç kale gibi aşağı şehirde de en az 3 farklı mimari tabaka tespit edilmiştir. İç kalenin odak noktasında ise merkezi büyük bir yapı bulunmaktadır.

Erken Tunç Çağı II Devrinde Merkezi Otorite

Bu güne kadar yürütülen çalışmalar sonucunda kuzeybatı-güneydoğu istikametinde uzanan bu merkezi yapının bir dış duvarı kısmen açığa çıkarılmıştır. 2 m yüksekliğinde korunan bu duvarın kalınlığı 1,50-2,20 m arasında değişmektedir. Dış duvarın iç kısmında 0,60 m kalınlığında ikinci bir paralel duvar görülmektedir. Her iki duvar arasında 1,20 m genişliğinde bir koridor oluşmuştur. Bu koridor ara duvarlarla bölünerek dar mekânlar elde edilmiştir. İçlerinden çıkan seramik malzeme, bu dar mekânların depo olarak kullanıldığını göstermektedir.

Seramik örnekler arasında bulunan İç Anadolu Bölgesi ve Batı Ege ile bağlantılı malzeme, bölgeler arası kronolojilerin karşılaştırmaları için büyük önem taşımaktadır. Bu koridorun kuzey tarafında yan yana iki mekân dizisi bulunmaktadır. Koridor mekânları ve diğer iki mekân dizisi arasında 5-6 m genişliğinde bir avlu açıklığı bulunmaktadır. Bu açıklığın ortasında bir dikme çukuru tespit edilmiştir. Bir kanadı tek sıra halinde koridor mekânlarından, diğer kanadı birkaç mekân sırasından oluşan ve kanatlar arasında büyük bir avluya sahip olan bu kompleksin önemli bir kısmı kazılmayan alanlar içinde kalmıştır. Ancak 15 m uzunluğundaki bir kısmı tespit edilebilen bu merkezi binanın gerçek boyutları bugün için bilinmemektedir.

Erken Tunç Çağı II devrinde Ege’de bölgesel merkezlerde karşımıza çıkan bu tür sur içindeki merkezi yapılar genel olarak toplumsal açıdan belli bir otoritenin varlığına bağlanmaktadır. Bu otorite büyük olasılıkla siyasi yapıyı ve ekonomik düzeni yönlendirmektedir. Fakat tüm bunların yanında Liman Tepe merkezi yapısı daha farklı bir özelliğe de sahiptir. Bu yapı içinde bulunan en anlamlı buluntu grubunu phallos örnekleri oluşturmaktadır. Muhtelif taşlardan yapılan bu örnekler silindirik bir gövdeye, dik durabilmeleri için düz bir dip kısmına ve yuvarlak bir baş kısmına sahiptir. Bugüne kadar ele geçen 7 örnekten bir tanesi sadece dini açıdan değil, sanat açısından da önem taşır. Gre taşından yapılan bu örneğin başı maymun kafası şeklindedir. Bu maymun kafası gerçekçi stiliyle özel bir durum arz eder. Doğu Akdeniz bölgesinden ithal edilmiş olabilir. Oval görünüme sahip bir seramik kurs ve bir boğa ryton parçası da dini eşya olarak değerlendirilmelidir. Bu bulgular yanında aynı kompleks içerisinde pişmiş toprak veya mermerden çeşitli idoller ele geçmiştir. Aynı kompleks içerisinde ele geçen bir diğer önemli bulgu, yeşil renkli bir taştan yapılmış çan şeklindeki damga mühürdür. Bu eşyalar sayesinde Liman Tepe merkezi yapısı dini ve idari özellikler taşıyan bir yapı özelliği kazanmış olmaktadır.

Erken Tunç Çağı II Devrinde Bölgenin Siyasi Yapısı

Liman Tepe, Erken Tunç Çağı II devrinde bilinen tüm Ege yerleşmeleri içinde çok farklı özellikler göstermektedir. Burada liman tesisleriyle bağlantılı bir iç kale ve bir aşağı şehir tam olarak oluşmuştur. İç kale aynı zamanda daha eski tabakaların oluşturduğu höyüğü de çevrelediğinden, aşağı şehre göre yüksek bir konuma sahiptir. Açığa çıkartılan savunma sistemi kalıntıları ise mevcut sistemin yalnızca kaide kısmıdır. Bu kaide üstünde yer alması gereken kerpiç duvarlar da dikkate alınacak olursa, savunma sisteminin 10-12 m yükseklikte olması gerekir. Liman Tepe bu kentsel özellikleriyle siyasi bir merkez olarak değerlendirilebilir.

Liman Tepe dışında Urla yarımadasında bulunan ve aynı devre tarihlenen diğer merkezler daha farklı görünümdedir. Bu merkezlerden Alaçatı’da bulunan Gölkayası bir kaya kütlesinden oluşmaktadır. Bu kütle içinde bulunan mağara görünümündeki boşluklar ikamet amacıyla değerlendirilmiştir. Çevre tamamen kayalarla kaplı olup herhangi bir tarım arazisi mevcut değildir. Bu özellikleriyle Gölkayası daha çok denizden gelebilecek tehditlere karşı kurulmuş bir kale görünümündedir. Diğer bir merkez Kale Tepe, İzmir-Çeşme yolu üzerinde bulunmaktadır. Etrafı surlarla çevrili 50 m çapındaki bu küçük merkez de doğal yolun geçtiği bir vadiyi kontrol altında tutan bir karakol konumundadır. Diğer merkezlerden Değirmen ve Yağcılar’ın da durumu farklı değildir. Çeşme – Bağlararası’nda sürdürülen kazılarda açığa çıkmaya başlayan Erken Tunç Çağı II yerleşmesi, buranın önemli bir liman kenti olduğunu ortaya koymaya başlamıştır. Açığa çıkarılan mimari yapılar, halkın oturduğu evlere ait olup Çeşme’nin ekonomik ve ticari faaliyetleri hakkında önemli bilgiler vermeye başlamıştır. Yarımada dışındaki Erken Tunç Çağı II yerleşimleri ise daha çok köy karakterindedir. Tüm bu hususlar dikkate alınırsa bölgesel bir savunma için gerekli şartlar yerine getirilmiş olmaktadır. Bu durum bir bölgesel siyasi birliği açık bir şekilde ortaya koymaktadır. Mevcut özellikleri ile Liman Tepe bu siyasi birliğin merkezi olarak değerlendirilmelidir.

M.Ö 2. Bin Yılında Liman Tepe

M.Ö. 3. bin sonlarına tarihlenen Erken Tunç Çağı III devri Liman Tepe’de birkaç ince duvar ve taş döşeme kalıntılarıyla çok dar bir alanda temsil edilmektedir. Erken Tunç Çağı II iç kale giriş kapısının doğusunda açığa çıkarılan çok basit görünümdeki bazı sur kalıntıları ve dar bir rampa da bu devre ait olmalıdır. Özellikle seramik örnekler dikkate alınacak olursa, Erken Tunç Çağı III, daha çok Erken Tunç Çağı ile Orta Tunç Çağı arasında bir çeşit geçiş dönemi görünümündedir.

M.Ö. 2. binin ilk yarısı içinde yoğunlaşan Orta Tunç Çağı, 4 mimari tabakayla temsil edilmektedir. Liman Tepe’nin kuzeyinde 4. mimari tabakaya ait oval planlı yapılar tespit edilmiştir. Bu yapılardan bugüne kadar 7 tanesi açığa çıkarılmıştır. Bu evlerin planları kısmen yığın halinde bulunan toplama taşlara göre belirlenmiştir. Bu taşlar orijinal bir duvara ait olmayıp daha çok ahşap malzemeyi tamamlar niteliktedir. Evlerin genel karakterleri, planları, iç düzenlemeleri ve içlerinden çıkan buluntular dikkate alındığında, daha çok atölye veya işyeri işlevine sahip oldukları görülür. Orta Tunç Çağı’nın iyi korunmayan diğer mimari tabakalarına ait mimari özellikler de aynı işleve sahip olmalıdır. Bu durunda Liman Tepe’nin kuzey kesiminin Orta Tunç Çağı’nda bir çeşit atölyeler semti olduğu söylenebilir. Bu atölyeler semtinde başta maden olmak üzere dokuma, taş eşya, seramik ve diğer üretim faaliyetleri yoğun bir şekilde gerçekleştirilmektedir.

Orta Tunç Çağı mimari tabakalarının önemli buluntu gruplarından birini de kurşun halkalar oluşturur. Bu halkaların büyük bir bölümü 2,5 cm çapında olup ağırlık farklılıkları bulunmamaktadır. Bunların ne yüzük, ne de bilezik olarak kullanılmaları mümkündür. Madenin yumuşaklığı nedeniyle bir çeşit âlet olarak kullanılmış olmaları da düşünülemez. Bunlar ancak Önasya’nin ekonomik yönden gelişmiş bazı bölgelerinde ve Mısır’da olduğu gibi bir çeşit para birimi olarak değerlendirilebilir. Böylece Orta Tunç Çağı’nda Liman Tepe’de üretim zenginliği yanında, çok gelişmiş bir ekonomik düzenin varlığı ortaya çıkmaktadır.

Liman Tepe’de Miken Varlığı

Liman Tepe’de Geç Tunç Çağı’na ait kalıntılar özellikle 2006 yılındaki çalışmalar sırasında açığa çıkarılmıştır. Höyüğün güney kısmında bu döneme ait çeşitli sokaklarla ayrılmış yapılar açığa çıkarılmıştır. Bunlar yanında bir de su kuyusu tespit edilmiştir. Bu yapılarla ve su kuyusuyla bağlantılı çok sayıda buluntu bu dönemin karakteristik özelliklerini yansıtmaktadır. Yerli seramik yanında % 15 oranında Miken seramiği görülmektedir. Miken Örnekleri Geç Hellas III A-B ve II A dönemleri özelliklerini yansıtır. Kuyu dolgusundan ele geçen bir buluntu kültür tarihi dışında, din tarihi açısından da önem taşır. Bu buluntu bir Miken idol başıdır. Anadolu’da nadiren görülen bu örnek, Liman Tepe’nin deniz aşırı ilişkileri ve Miken dönemindeki kozmopolit yapısı hakkında önemli bilgiler sağlamaktadır.

Liman Tepe Su Altı Kazıları

İlk kez 1995 yılında farkedilen bir hava fotoğrafında, Liman Tepe’nin hemen kuzeyinde deniz altında uzanan mimari bir düzenleme olduğu tespit edilmiştir. Yerleşmenin Erken Tunç Çağı II dönemine ait topografik yapısıyla tam bir uyum gösteren bu düzenleme, karayı deniz kesiminden oval bir şekilde çevreleyerek tekrar karaya bağlanmaktadır. Erken Tunç Çağı II savunma sisteminin devamı şeklinde uzanan bu mimariyle bağlantılı, kuzeybatıya doğru uzanan masif bir mendirek ve buna bağlı daha küçük bir dalgakıran tespit edilmişir.

 Hava fotoğrafı üzerinde görülen bu kalıntılar üzerine, Liman Tepe kazı ekibi tarafından 1995 ve 1996 yıllarında deniz altında yapılan ölçüm ve çizim çalışmaları sonucunda bu mimari kalıntıların ilk planına ulaşılmıştır. 40 m. genişliğinde ve 135 m. uzunluğundaki ana yapı karadan başlayarak deniz içine bir yay şeklinde uzanmakta ve 25 m. uzunluğundaki ikinci unsur da uca yakın bir noktada yaklaşık 90 derecelik bir açıyla ana yapıya bağlanmaktadır. Liman Tepe’nin bir liman kenti olarak Ege deniz ticaretinde önemli bir rolünün olduğu arkeolojik verilerle de desteklenmişken, bugün deniz altında kalmış olan bu kalıntıların eski bir limana ait olması oldukça güçlü bir olasılığı yansıtmaktaydı. Özellikle bu oluşumun Erken Tunç Çağı yerleşimiyle bir bağlantısının olup olmadığı sorusu üzerine, bu kalıntıların karada açığa çıkarılan sistem ile karşılaştırması yapılmış ve hem topografik düzenleme hem de mimari teknik açıdan bu kalıntıların aynı döneme ait olabileceği düşünülmüştür. Bu durumun arkeolojik kanıtlarla desteklenebilmesi ve kalıntıların tarihlemesinin yapılabilmesi amacıyla da Liman Tepe’de su altı kazılarını gerçekleştirilmesine karar verilmiştir.

İsrail’de Haifa Üniversitesi uzmanları ile gerçekleştirilen görüşmeler sonrasında Ankara ve Haifa Üniversiteleri tarafından ortaklaşa gerçekleştirilecek bir sualtı kazı projesinin temelleri atılmış ve 2000 yılında ilk kazı sezonu gerçekleştirilmiştir. Ankara Üniversitesi adına Prof. Dr. Hayat Erkanal ve Haifa Üniversitesi adına Prof. Michal Artzy ve merhum Prof. Avner Raban’ın eş-başkanlığında başlayan proje 2000 yılından bu yana kesintisiz olarak devam etmektedir.

Liman Tepe’nin sualtında kalan kesiminin karakterini anlamak ve tarihlemesini yapabilmek amacıyla başlatılan sualtı kazıları yanında tarihsel süreç boyunca değişen kıyı çizgisinin belirlenmesi ve tarih öncesi dönemlerde Liman Tepe’yi çevreleyen atmosferi ve bölgede gerçekleşen tektonik olayları daha iyi anlayabilmek amacıyla Kanada McMaster Üniversitesi’nden Dr. Joe Boyce ve Dr. Eduard Reinhardt başkanlığında gerçekleştirilen jeofizik ve jeomorfolojik çalışmalar da sualtı kazılarıyla eş zamanlı olarak sürdürülmektedir.

Sualtı kazıları kendine özgü birtakım uygulamalar ve adaptasyonlar dışında, teknik ve uygulama olarak hemen hemen karadakine benzer yöntemlerle sürdürülmektedir. Deniz tabanı altındaki tabakalaşmayı anlamak ve mendirek yapısının karakterini ortaya koymak amacıyla farklı alanlarda kazı çalışmaları yürütülmektedir.

Su altı kazılarının önemli bir bölümü limanın iç kesiminde gerçekleştirilmektedir. Tıpkı karada olduğu gibi bu alanda da stratigrafik bir gelişimin olup olmadığını anlamak amacıyla derinleşilmektedir. A alanı olarak adlandırılan açma liman içerisinde, mendirek yapısıyla dalgakıranın birbirine bağlandığı köşede yer almaktadır. Çalışmaların amacı, dalgakıranla mendireğin birbiri ile olan ilişkisine bir açıklık getirmek ve bunların mimari inşa teknikleri hakkında bilgi edinmekti. Bu alanda ilk yıl gerçekleştirilen kazılarda mendireğin eğimli yüzeyi üzerine saçılmış, derine doğru devam eden büyük pithos parçaları tespit edilmiştir. İlk anda bunların bir batık kargosu olma ihtimali belirmişse de, bu yönde herhangi bir buluntu ele geçmemiştir. Tipolojik karşılaştırmalar bu örnekler için Klasik dönemden Roma Çağı’na kadar çok geniş bir aralığı yansıtmaktadır. Pithoslar karada olduğu gibi, gemilerde de depolama amaçlı ve içindeki ürünleri deniz suyu serpintisinden korumak amacıyla kullanılmaktaydı. Bu parçalarla beraber herhangi bir batığa işaret eden buluntuların ele geçmemesi yanında, bu parçaların mendirek yapısı üzerinden aşağıya doğru yayılmış bir şekildeki konumları da burada ikincil bir depozit olarak bulunduklarını düşündürmektedir. Hiçbir parçanın birbiriyle uyuşmaması da bu görüşü desteklemektedir.

Liman içinde bugüne değin gerçekleştirilen çalışmalarda, günümüz deniz tabanının 2-3 m. altında çok sayıda seramikle birlikte hayvan kemikleri, ahşap parçalar ve zeytin çekirdekleri gibi organik malzemenin de ele geçtiği bir eski deniz yatağı saptanmıştır. Seramik örnekler ışığında bu taban M.Ö. 600’e (Arkaik Dönem) tarihlenmektedir. Seramik örneklerin ele geçtiği seviye, mendirek kısmında da aynı şekilde karşımıza çıkmaktadır. Bundan hareketle bu ikincil yapının Arkaik deniz tabanı üzerine oturduğu söylenebilir.

Dalgakıranın ucuna doğru açılan ve A3 alanı olarak adlandırılan kesitte gerçekleştirilen çalışmalarda bu yapının iç yapısı ve inşa karakterinin anlaşılması hedeflenmektedir. Bu çalışma sonucunda dalgakıranın inşasında çoğunlukla, tıpkı mendirekte olduğu gibi, beyaz renkli levha halinde kireçtaşlarının (Urla taşı) kullanıldığı anlaşılmıştır. Aynı taş cinsi özellikle Erken Tunç Çağı II savunma sisteminin inşasında da kullanılmıştır. Dalgakıranın inşaat tekniğinin araştırılması sırasında yer yer düzgün inşa edilmiş taş sıraları açığa çıkarıldıysa yer yer yığma şeklinde taşlarla da karşılaşılmıştır. Dalgakıran ve mendirek, tıpkı karada açığa çıkarılan savunma sistemi gibi aşağıya doğru meyilli olarak genişleyen bir yapıya sahiptir. Araştırmalar sonucunda bu yapının Arkaik döneme tarihlenen liman içinde sakin ve güvenli bir ortam yaratmak için inşa edilmiş dalgakıran olduğu kesin bir şekilde ortaya konmuştur.

Bunu destekleyen diğer bir buluntu Arkaik deniz tabanının yaklaşık 70 cm. altında açılı bir durumda ele geçen ahşap-metal karışımı buluntudur. Koruyucu metal baş kısmı, parçanın sediman içindeki duruş açısı ve dalgakıranla ilişkili olarak konumu bunun ahşap bir çıpanın kırık kolu olduğunu göstermektedir. Tipolojik açıdan tek kollu çıpaların bir örneğini yansıtan bu buluntu, alanda denizcilik aktiviteleriyle ilgili olarak ele geçen en önemli buluntu olmasının yanı sıra, dünyadaki en eski örneklerden birini yansıtması açısından da ayrı bir öneme sahiptir.

Mendireğin kuzeyinde C alanında gerçekleştirilen çalışmalarda, Osmanlı dönemine ait bir kadırgaya ait olabilecek çeşitli kalıntılara rastlanmıştır.

Batık bir gemiye ait olan çeşitli ahşap parçaları yanında kazı çalışmalarının başlamasından önceki yıllarda aynı alanda ele geçen top gülleleri ve sırlı seramik, bu kalıntının olasılıkla büyük mendireğe çarpıp parçalanan bir gemiye ait olduğunu göstermektedir.

D alanı olarak adlandırılan kazı alanı mendireğin üst kısmında yer almaktadır. Bu açmada yüzeyde mimari düzenlemelere ait olabilecek sıralı taş düzenlemeleri tespit edildiyse de bu kalıntılar herhangi bir bütünlük göstermemekte ve bağlı bir tabakayla ilişkilendirilmemektedir. D alanında gerçekleştirilen çalışmalarda stratigrafik bir gelişimin olup olmadığının anlaşılması amaçlanmıştır. Bu bağlamda mendireğin inşaatı hakkında daha detaylı verilere ulasılması planlanmaktadır.

Bu alanda gerçekleştirilen çalışmalarda – 5.30 metreye kadar inilmiş ve çoğunlukla Arkaik döneme ait çeşitli dolgulara rastlanmıştır. Bol sayıda fındık, zeytin çekirdekleri ve çeşitli karbonlaşmış kalıntılara da rastlanılan bu alanda, Arkaik döneme ait boyalı ve boyasız çok miktarda seramik tespit edilmiştir. Amphoralar, mutfak kullanımına uygun örnekler yanında boya bezeli ve kaliteli çok sayıda seramik oldukça ilgi çekicidir. Kapların büyük çoğunluğunun içinin bir çeşit reçineyle kaplı olması, bunlar içerisinde taşınan zeytinyağı ve şarap gibi maddelerin sızmasını önlemek amacıyla yapılmış olmalıdır. Bu dönemde özellikle zeytinyağı üretimi konusunda önemli bir merkez olduğunu bildiğimiz Klazomenai’ın limanı olarak kullanılmış olması gereken bu alanda, bu tipte malzemelerin ele geçiyor olması, Klazomenai zeytinyağlarının ithal edilişi ve ne tür kaplar içeriside ithal edildiği hakkında önemli veriler sunmaktadır.

D alanında daha da derinleşildiğinde daha erken dönemlere ait tabakalara girildiği görülmüştür. 2003 sezonu sonunda büyük ihtimalle Geç Tunç Çağı’na ait olması gereken seramik örneklerinin yoğunlaşmaya başladığı göze çarpmıştır. Kazılar sırasında yer yer Orta Tunç Çağı veya Erken Tunç Çağı’na ait seramik parçaları da karışık olarak ele geçmektedir.

Sualtı kazıları ile paralel olarak gerçekleştirilen jeomorfoloji çalışmaları çerçevesinde antik çağlardaki kıyı çizgisi ve Liman Tepe ile çevresinin tarih öncesi dönemlerdeki topografik yapısının belirlenebilmesi amaçlanmaktadır. Bu amaç doğrultusunda karada günümüz kıyı çizgisi boyunca, Liman Tepe yerleşmesi içerisinde ve çevredeki dere yatakları ile alüvyonlu alanlarda çeşitli jeolojik sondajlar yapılmış ve analizlerinin yapılması amacıyla toprak örnekleri alınmıştır. Karadan alınan örnekler yanında, sualtında liman olarak tanımlanan alan içerisindeki depozitlerin ne kadar derine gittiğini saptamak amacıyla “water jetting” çalışmaları yapılmış bunun yanında vurmalı ve titreşimli metodlar kullanılarak su altından sediman örnekleri toplanmıştır. Ayrıca Echo-Sounder ve sismik kesit yöntemleriyle de jeofizik araştırmalar yürütülmektedir. Benzer örnek toplama çalışmaları limanın dışında kalan alanda ve karada da bazı kesimlerde yürütülmektedir. Bu farklı alanların sonuçları karşılaştırmalı olarak değerlendirilmektedir.

Bu tür araştırmalar, kazı çalışmalarında elde edilen verilerin karşılaştırmasının yanında farklı boyutlar da sunmaktadır. Doç. Dr. Joe Boyce ve ekibi tarafından Liman Tepe sualtı kazı alanı ve çevresinde gerçekleştirilen taramalar sonucu, deniz tabanı altında çok sayıda olası arkeolojik depozit ve mimari kalıntılar saptanmış, bunun yanı sıra Karantina Adası’nın doğusunda bugüne dek bilinmeyen bir mendirek kalıntısı da tespit edilmiştir. Adanın batı tarafında Klasik dönemde kullanılmış bir liman olduğu bilinmekteydi. Kesin tarihlendirme için detaylı çalışmalar gerekmesine rağmen bu yeni kalıntı da olasılıkla aynı dönemde kullanılmış ikinci bir liman tesisi olmalıdır.

Bugüne kadar sürdürülen kazı çalışmaları sonucunda gelinen noktada, Liman Tepe’nin Ege denizi altında kalan kesiminde en azından Arkaik dönemden itibaren liman olarak kullanılmış bir mimari düzenlemenin varlığı kanıtlanmıştır. Eldeki veriler bu liman düzenlemesinin ilk inşasının daha erken dönemlere tarihlenebileceğini göstermektedir. Bu bağlamda sualtı kazıları önümüzdeki sezonlarda daha detaylı bir stratigrafi elde edebilmek amacıyla derine doğru devam edecektir.

Liman tesislerinin kullanımının ne zaman sona erdiği tam olarak anlaşılamamakla beraber, büyük olasılıkla, bu yapıların, sualtında kalmalarından önce işlevlerini yitirdikleri düşünülmektedir. Bunu gösteren en önemli kanıt, liman tabanının kalın bir çamur tabakasıyla kaplı olmasıdır. Bu tür bir tabaka ancak korunumlu / düşük-enerji seviyesi koşullarında oluşabilir. Diğer bir deyişle, ancak kalıntıların su üstündeyken, iç kesimde korunaklı, lagün benzeri bir ortam oluşturması sonucu çökelmiş olabilir. Bu tabaka içinde seramik ya da diğer buluntuların çok az sayıda ele geçmesi de çamur tabakasının çökelmesi sırasında liman alanında hiç aktivite olmadığını ya da çok az bulunduğunu göstermektedir.

Liman Tepe’de interdisipliner bir şekilde yürütülen sualtı çalışmaları çok önemli bir olguyu da gündeme getirmiştir. Özellikle Batı Anadolu gibi deniz seviyesi değişimlerinin ve tektonik hareketlerin tarih boyunca çok yoğun olarak yaşandığı bölgelerdeki sahil / kıyı yerleşimlerinde yürütülen arkeolojik çalışmalar mutlaka sualtı boyutu da düşünülerek değerlendirilmelidir. Bu sayede olaylara daha geniş bir perspektiften ve bütüncül bir şekilde yaklaşmak mümkün olmaktadır.

Sualtı araştırmaları gerek maliyet gerekse teknik donanım yüzünden ülkemizde arkeologlar tarafından ne yazık ki çok önemsenmemiş hatta göz ardı edilmiştir. Bunun sonucunda, dünyadaki gelişime de paralel bir şekilde, bu alandaki çalışmalar daha çok disiplin dışından araştırmacılar tarafından yürütülmüş ve amatör düzeyde kalmıştır. Oysaki, bugüne dek gerçekleştirdiğimiz çalışmaların da gösterdiği gibi, bir dalgıcı arkeolog yapmaktansa bir arkeoloğu dalgıç yapmak çok daha kolaydır. Anadolu gibi üç yanı denizlerle çevrili bir coğrafyada sualtı kültür varlıklarının zenginliği ve önemi şüphe götürmez bir gerçektir. Ne yazık ki, bunu değerlendirmek bir yana bu konuda henüz kapsamlı bir envanter çalışması bile mevcut değildir. Bu yüzden, bu konunun ilgili tüm kurum ve kuruluşların da katkıları sağlanarak, bilimsel bir düzeyde ele alınıp – gerekli yasal düzenlemelerin de gerçekleştirilmesiyle – değerlendirilmesi gerekmektedir.

Liman Tepe’de çok boyutlu ve uluslararası kapsamda yürütülen çalışmalar Türkiye’de bu alanda bir ilki temsil etmekle beraber, Ankara Üniversitesi mensupları ve öğrencilerinden oluşan deneyimli bir kadronun bu alanda yetişmesine de olanak sağlamaktadır. Bunun sonucunda, Urla merkezli olarak 2006 yılında resmen faaliyete geçen Ankara Üniversitesi Sualtı Arkeolojik Araştırma ve Uygulama Merkezi, 2015 yılında inşaatı tamamlanan Ankara Üniversitesi Mustafa V. Koç Deniz Arkeolojisi Araştırma Merkezi kampusuyle gerek ekip gerekse teknik donanım olarak tüm ihtiyaçlarını tamamlayarak çalışmaları bağımsız olarak yürütecek bir konuma gelmiştir. Bu sayede, Türkiye’de büyük eksikliği duyulan ve arkeolojik açıdan çok önemli bulgular sunan bir alanda, Deniz Arkeolojisi Araştırma Merkezi sayesinde Urla merkezli büyük bir adım atılmış olmaktadır.